کلیم در پیمانکاری

کلیم در پیمانکاری به معنای درخواست رسمی پیمانکار یا کارفرما برای جبران خسارت مالی یا تمدید زمان اجرای پروژه است — ابزاری قانونی که در شرایط عمومی پیمان به رسمیت شناخته شده است. در این مقاله بررسی می‌کنیم کلیم در پیمانکاری چیست، انواع کلیم پیمانکار در پروژه‌های عمرانی کدام‌اند، مبانی قانونی طرح کلیم در قرارداد چیست، نحوه نوشتن کلیم به چه صورت است، و مدیریت ادعا (Claim Management) چگونه انجام می‌شود.

کلیم چیست و چرا در پروژه‌های عمرانی اهمیت دارد؟

دو موضوع در کلیه پروژه های عمرانی وجود دارد که سبب بروز کلیم در قرارداد می شود. اول اینکه نویسندگان قرارداد هر مقدار هم که حرفه‌ای باشند، نهایتاً انسان هستند و محتمل است که موضوعاتی را در قرارداد از قلم بیندازند. دوم اینکه نویسندگان قرارداد، امکان پیش بینی دقیق وقایع آینده را ندارند و قطعاً موضوعاتی در حین اجرای پروژه رخ خواهد داد که در قرارداد پیش بینی نشده است. چند نمونه از این موارد را با هم مرور کنیم:

• ناپایداری شدید فونداسیون ملک مجاور در زمان گودبرداری ساختمان.
• بروز سیل شدید و غیر قابل پیش بینی در یک پروژه راهسازی.
• بروز کرونا و بسته شدن تمامی مرزها در قراردادهایی که تجهیزات آن از خارج از کشور تامین می شود.
• آزادسازی یک شبه نرخ ارز و افزایش شدید قیمت ها.
• بمباران صنایع فولاد و پتروشیمی و کمیاب شدن محصولات موجود در زنجیره این صنایع.

در صورت بروز اینگونه موارد، یکی از راهکارهای زیر باید انجام گردد:

• پیمانکار به هزینه خود، موارد را رفع کرده و کار را ادامه دهد که شدیداً به ضرر پیمانکار است.
• پیمانکار پروژه را رها کند و ضمانت نامه هایش ضبط شود که هم به ضرر پیمانکار و هم به ضرر کارفرما است.
• پیمانکار موضوع را به کارفرما ارجاع دهد تا بخشی از هزینه های مازاد آن توسط کارفرما جبران شود. این فرایند همان چیزی است که از آن تحت عنوان کلیم در پروژه های عمرانی یاد می شود.

بدیهی است که در صورت عدم امکان طرح کلیم در قرارداد، پروژه های ناتمام شدیداً افزایش یافته و عملاً تمام ارکان پروژه اعم از پیمانکاران و کارفرمایان متضرر خواهند شد. اینجاست که منابع مورد نیاز برای جبران ضرر و زیان پیمانکار از طریق یک پل ارتباطی به نام “کلیم” به گونه ای از منافع کارفرما تامین می شود که نهایتاً به صرف و صلاح هر دو طرف قرارداد باشد.

انواع کلیم در پروژه های پیمانکاری

در منابع علمی مختلف، دسته بندی های متعددی برای کلیم در پروژه های عمرانی (Construction Claims) معرفی شده است. اما اگر بخواهیم برای شرایط پروژه های کشور ایران، این دسته بندی را انجام دهیم، می توانیم کلیم های پیمانکاران را به دو دسته اصلی “وابسته به تاخیرات پروژه” و “مستقل از تاخیرات پروژه” و یک دسته فرعی “کلیم های ترکیبی” تفکیک کنیم. زیربخش های این دسته بندی به شرح موارد زیر می باشد:

کلیم های وابسته به تاخیرات پروژه (کلیم زمانی):

• افزایش قیمت تمام شده ناشی از طولانی شدن مدت اجرای کار.
• افزایش هزینه های بالاسری ناشی از طولانی شدن مدت اجرای کار.
• افزایش هزینه تجهیز کارگاه ناشی از طولانی شدن مدت اجرای کار.
• هزینه تمدید بیمه نامه ها ناشی از طولانی شدن مدت اجرای کار.
• هزینه تمدید ضمانت نامه ها ناشی از طولانی شدن مدت اجرای کار.

باید دقت داشت که شرط طرح کلیم های وابسته به تاخیرات پروژه، مجاز شدن تاخیرات پیمانکار است. جهت آشنایی با این موضوع پیشنهاد می شود مقاله زیر را مطالعه کنید:

کلیم های مستقل از تاخیرات پروژه (کلیم مالی):

• هزینه تامین منابع مالی ناشی از عدم پرداخت به موقع مطالبات پروژه.
• عدم تعهد کارفرما به مفاد صورتجلسات فیمابین.
• هزینه دوباره کاری ناشی از تغییرات.
• عدم دریافت هزینه های بالاسری پروژه ناشی از برآورد اولیه اشتباه از سوی کارفرما.
• ابلاغ کارهای جدید خارج از قرارداد اولیه.
• تغییر ضرایب جزیی فصول فهرست بهای منضم به پیمان.
• تغییر جنس زمین.
• تغییر فواصل حمل مصالح.

کلیم های ترکیبی

منظور از کلیم های ترکیبی، مواردی هستند که ممکن است ریشه آن ها در برخی موارد، تاخیر در اجرای پروژه بوده و در شرایطی دیگر حتی بدون تاخیر در اجرای پروژه رخ دهند. نمونه اینگونه کلیم ها به شرح زیر می باشد:

• کاهش راندمان نیروی انسانی فعال در کارگاه.
• کاهش راندمان ماشین آلات فعال در کارگاه.
• هزینه خواب ماشین آلات غیر فعال.

کلیم های کارفرما علیه پیمانکار

عموماً هرجا که موضوع کلیم در قرارداد مطرح باشد یا از مدیریت ادعا و کلیم صحبت شود، منظور کلیم پیمانکار است. اما کارفرما نیز می تواند در قرارداد های عمرانی به طرح کلیم علیه پیمانکار بپردازد. نمونه این کلیم ها به شرح زیر می تواند باشد:

• افزایش هزینه های بالاسری کارفرما ناشی از تاخیرات غیر مجاز پیمانکار.
• هزینه تمدید جواز ساختمانی و ناظران نظام مهندسی ناشی از تاخیرات غیر مجاز پیمانکار.
• عدم النفع ناشی از بهره برداری نشدن پروژه ناشی از تاخیرات غیر مجاز پیمانکار.
• هزینه رفع نواقص پیمانکار.
• کاهش غیر مجاز احجام کارکرد از سوی پیمانکار.
• کاهش غیر مجاز کیفیت کار نسبت به آیین نامه ها و قوانین جاری کشور.
• عدم تامین مصالح مطابق با وندورلیست منضم به قرارداد.

نحوه نوشتن و ارائه کلیم – فرایند گام به گام

طرح و دفاع کلیم در پروژه های عمرانی شامل دو مرحله اصلی است:

1. مرحله اول اینکه کارفرما عمیقاً این موضوع را بپذیرد که هزینه هایی مازاد بر قرارداد به پیمانکار تحمیل شده است.
2. مرحله دوم اینکه راهکاری مبتنی بر قانون و مورد پذیرش کارفرما (و احیاناً نهادهایی نظیر سازمان های بازرسی) برای جبران هزینه‌های مازاد، طرح و اثبات شود.

با نگاه به دو مرحله مذکور پیشنهاد می شود نحوه نوشتن کلیم در پروژه های عمرانی بر مبنای فرایند گام به گام زیر صورت بگیرد:

1. تسلط بر قرارداد و کلیه اسناد منضم به آن: از جمله نقشه ها، مشخصات فنی، وندورلیست و غیره، به این منظور که دقیقاً مشخص شود چه تعهداتی بر عهده پیمانکار و چه تعهداتی بر عهده کارفرما قرار دارد.
2. بررسی مستمر و دقیق کلیه اسناد پروژه: اعم از گزارشات روزانه و ماهیانه کارگاه، مکاتبات، دستورکارها، صورتجلسات، صورت وضعیت ها، لایحه تاخیرات، نقشه های ابلاغی و غیره به منظور شناسایی تغییرات بوجود آمده در پروژه نسبت به اسناد اولیه منضم به قرارداد.
3. نشاندن بذر کلیم در ذهن کارفرما: در این مرحله کارفرما باید عمیقاً بپذیرد که هزینه هایی مازاد بر قرارداد به پیمانکار تحمیل شده است. این موضوع از طریق درج نشانه های مبتنی بر هزینه های مازاد در کلیه اسناد پروژه صورت می‌گیرد. نشانه های مربوط به هزینه های مازاد انجام شده باید در کلیه مکاتبات، مشکلات و موانع مندرج در گزارشات روزانه، تصاویر مندرج در گزارشات ماهیانه و غیره درج شود تا به مرور در ذهن کارفرما رسوب نماید.
4. شناسایی نقطه زمانی کلیدی برای طرح کلیم پیمانکار: بهترین زمان برای طرح کلیم در پروژه های عمرانی زمانی است که کار به مرحله ای رسیده باشد که کارفرما ناگزیر به پذیرش کلیم پیمانکار باشد. به این معنی که از یک طرف، عملیات اجرایی در بخش موضوع کلیم به قدری پیش رفته باشد که امکان حذف آیتم مربوطه از قرارداد پیمانکار و یا ارجاع کار به پیمانکار دیگر وجود نداشته باشد و از طرف دیگر، کار موضوع کلیم به قدری پیش نرفته باشد که در آستانه اتمام باشد و پیمانکار مجبور شود بدون اخذ تاییدیه کلیم از سوی کارفرما، کار را تکمیل کند.
5. نوشتن کلیم: نحوه نوشتن کلیم باید مبتنی بر مفاد قرارداد، مستندات مرتبط منجمله مکاتبات فیمابین، مشکلات و موانع مندرج در گزارشات روزانه، تصاویر مندرج در گزارشات ماهیانه و غیره باشد و محاسبات هزینه های مازاد تحمیل شده بر پیمانکار به صورت دقیق براساس اسناد مذکور، تحلیل و ارائه گردد. یک نمونه نامه کلیم پیمانکار برای آشنایی با ساختار و اجزای اصلی نامه کلیم در ادامه ارائه شده است.
6. دفاع از کلیم در قرارداد: بدیهی است اولین برخورد کارفرما با کلیم پیمانکار، نپذیرفتن آن است. در این مرحله، پیمانکار دو ابزار برای مقابله با کارفرما در اختیار دارد. ابزار اول، مستندات پروژه اعم از مکاتبات مربوطه، مشکلات و موانع مندرج در گزارشات روزانه، تصاویر مندرج در گزارشات ماهیانه و محاسبات، تحلیل ها و آنالیز ارائه شده می باشد. ابزار دوم، کاهش روند پیشرفت عملیات اجرایی آیتم موضوع کلیم و حتی توقف کار تا زمان رسیدگی کلیم است. باز هم بدیهی است که در صورت عملکرد صحیح پیمانکار در این مرحله، کارفرما پس از پذیرش اصل موضوع کلیم در قرارداد، سعی می‌کند تا با رسیدگی سخت گیرانه آنالیزها به کاهش مبلغ آنالیز شده بپردازد و اینجاست که مهارت دفاع پیمانکار یا دفتر فنی او است که مشخص می کند مبلغ آنالیز شده تا چه حد کاهش خواهد یافت.
7. حل اختلاف: در صورت عدم پذیرش موضوع کلیم توسط کارفرما و یا عدم توافق درخصوص مبلغ آنالیز شده، موضوع به مراجع حل اختلاف ارجاع داده خواهد شد.

نمونه نامه کلیم پیمانکار — ساختار و اجزای اصلی

یک نامه کلیم حرفه‌ای از اجزای زیر تشکیل می‌شود: ۱) موضوع: عنوان مختصر ادعا، ۲) مبنای قراردادی: ذکر صریح ماده مستند، ۳) شرح رویداد با تاریخ دقیق وقوع، ۴) محاسبه خسارت مالی یا مدت درخواستی، ۵) فهرست مدارک پیوست (مکاتبات، گزارشات، تصاویر)، ۶) درخواست صریح با ذکر مبلغ یا مدت مورد مطالبه.

دانلود نمونه نامه کلیم در پروژه های عمرانی

ارجاع لایحه کلیم به مراجع حل اختلاف

همانطور که در بخش قبل اشاره شد، در صورت عدم پذیرش موضوع کلیم توسط کارفرما و یا عدم توافق میان کارفرما و پیمانکار درخصوص مبلغ آنالیز شده، طرفین ناگزیرند لایحه کلیم قرارداد را به مراجع حل اختلاف ارجاع دهند.

در بسیاری از قراردادهای ساخت، تشکیل هیئت حل اختلاف بعنوان ابزاری نسبتاً سریع و موثر برای حل اختلاف و رسیدگی به کلیم های پیمانکار، پیش بینی شده است. ترجیح بر این است که مدیریت ادعا و کلیم در اینگونه هیئت ها و درون سازمان کارفرما انجام شده و موضوع خاتمه یابد. اما ممکن است هیئت حل اختلاف نیز در اینخصوص به نتیجه نرسد. در صورت عدم حصول نتیجه از طریق مذاکره و هیئت حل اختلاف، موضوع به مراجع خارج از سازمان کارفرما ارجاع داده می شود.

در قراردادهای عمرانی (قراردادهایی که ردیف بودجه دارند و ضریب بالاسری آن ها 30/1 است)، مرجع حل اختلاف داوری شورای عالی فنی سازمان برنامه و بودجه خواهد بود. در قراردادهای غیر عمرانی (قراردادهایی که ردیف بودجه ندارند و ضریب بالاسری آن ها 41/1 است) مرجع حل اختلاف، داوری یا دادگاه خواهد بود. به یاد داشته باشید براساس قوانین مدنی جمهوری اسلامی ایران، داور در قراردادها از جایگاهی در حد قاضی برخوردار است و معمولاً دستگاه قضایی قادر به رد نمودن و اصطلاحاً شکستن حکم داور قرارداد نخواهد بود.

در این صورت، کلیم در قالب لایحه ضرر و زیان مطرح خواهد شد. جهت آشنایی با نحوه نگارش لایحه ضرر و زیان پیشنهاد می‌شود مقاله ما در این خصوص رو مطالعه نمایید.

بدیهی است که مشاوران حرفه ای کلیم، در کمی سازی ادعاها و تهیه و ارسال لایحه ادعا براساس ساختارهای مورد تایید شورای عالی فنی و یا کارشناسان رسمی دادگستری از تخصص بسیار بیشتری نسبت به کارشناسان دفتر فنی پیمانکار برخوردار هستند. ضمن آنکه در بسیاری از موارد، مشاوران حرفه ای کلیم با اطلاع رسانی به موقع به پیمانکار و یا حتی کارفرما، از تحمیل هزینه‌های اضافی به پیمانکاران ناشی از تصمیمات اشتباه کارفرمایان جلوگیری کرده و مانع از بروز ضرر و زیان در پروژه‌ها می‌شوند. با این کار، کلیم های پیمانکاران کاهش یافته و منافع کارفرما و پیمانکار به صورت همزمان تامین خواهد شد.

سوالات متداول در رابطه با کلیم در پروژه های پیمانکاری